Polska

„Gaude, mater Polonia” w niemieckich zbiorach. Czy Berlin odda polskie dzieło?

opublikowano:
book-3351641_1280
Zdjęcie ilustracyjne / pixabay
W Bibliotece Państwowej w Berlinie odnaleziono prawdopodobnie najstarszą wersję „Gaude, mater Polonia”. Doktor Paweł Figurski, który bada tę sprawę, nie ma wątpliwości, że rękopis pochodzi z Biblioteki Seminaryjnej w Płocku. Czy oznacza to, że cenne znalezisko wróci do swojego rodzimego miejsca? Wiele zależy od polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Pod koniec 2023 roku dr Paweł Figurski, historyk Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk zainteresował się kartonem przechowywanym w Bibliotece Państwowej w Berlinie. Wśród pergaminowych kart jego uwagę przykuł jeden szczególny rękopis z treścią „Gaude, mater Polonia”.

Średniowieczny hymn miał powstać miedzy 1257 a 1261 rokiem. Jednak historycy nie wykluczają, że pieśń napisano już 1253 roku z okazji kanonizacji św. Stanisława. Do tej pory najstarszym zapisem „Gaude, mater Polonia” miał być fragment „Antyfonarzu kieleckiego”, średniowiecznej księgi liturgicznej, który datowany jest na około 1372 rok. Okazuje się jednak, że zawartość kartonu przechowywanego przez lata w Berlinie może być jednym z najstarszych, jak nie najstarszym, zachowanym manuskryptem hymnu.

Grabież w Płocku

Skąd pochodzi rękopis pieśni wykonanej po raz pierwszy w krakowskiej katedrze w 1254 roku i jak znalazł się w Berlinie?

- Na dokumencie znajdują się pieczątki Biblioteki Seminaryjnej w Płocki. To są te same przedwojenne pieczątki, jakie występują na wszystkich dokumentach z Płocka, które dotąd oglądałem – mówi w rozmowie z Deutsche Welle dr Paweł Figurski.

Przed drugą wojną światową w Bibliotece Seminaryjnej w Płocku znajdowała się jedna z najcenniejszych kolekcji starych ksiąg w Polsce. W 1941 Niemcy wywieźli ją do Królewca, skąd później trafiła do innych miast. Do dziś nie wiadomo, gdzie znajduje się większość dzieł.

Udało się odzyskać m.in. pochodzącą z XII wieku „Biblię Płocką”. Już w latach 50. ustalono, że znajduje się ona w Getyndze, jednak do Polski trafiła dopiero w 1978 roku. Długotrwały proces odzyskiwania takich dzieł pokazuje także „Pontyfikat płocki”. XII-wieczny artefakt przypomniał o sobie, gdy w 1973 roku został zakupiony na aukcji i trafił do Bawarskiej Biblioteki Państwowej w Monachium. Pierwsze starania o jego powrót do Polski podjął biskup płocki Bogdan Sikorski. Biblioteka odmówiła zwrotu „Pontyfikatu płockiego”, podobnie jak w latach 80. i 90. Dzieło wróciło na swoje miejsce dopiero w 2015 roku.

Ministerstwo chce potwierdzenia

To, czy treść „Gaude, mater Polonia” wróci na swoje miejsce, będzie zależało od polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jak ustaliło Deutsche Welle, w resorcie „prowadzona jest kwerenda biblioteczna i archiwalna, której celem jest zebranie pełnej dokumentacji dotyczącej fragmentu późnośredniowiecznego rękopisu z zachowanym przekazem hymnu”.

- Rękopis ten należy do grupy zabytków piśmiennictwa pochodzących z przedwojennych polskich księgozbiorów odnalezionych w Staatsbibliothek zu Berlin, dlatego prowadzona kwerenda ma szeroki zakres. Badane są szczegółowe fakty dotyczące proweniencji dzieł oraz okoliczności ich utraty. Jeśli dokumentacja potwierdzi polskie pochodzenie dokumentu, będziemy podejmować działania związane z restytucją – przekazało MKiDN.

Najstarszy zapis

Historyk Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk jest przekonany, że odnaleziony przez niego manuskrypt pochodzi z Biblioteki Seminaryjnej w Płocku. Z jego dotychczasowej analizy wynika, że został wykonany w XIV wieku. Nie wyklucza jednak, że może być on nawet starszy niż treść zawarta w „Antyfonarzu kieleckim”. Jego zdaniem datę powstania dokumentu można określić m.in. na podstawie kroju liter.

- W tym konkretnym przekazie tekstu „Gaude Mater Polonia" mieliśmy kilka przeżytków z wieku XIII i praktycznie brak cech charakterystycznych dla końca wieku XIV. Na przykład zdwojona i otwarta litera „a" to cecha rękopisów sprzed XIV wieku. Z kolei „g" zapisywane jak cyfra osiem z mniejszym dolnym brzuszkiem rozpowszechniło się w drugiej połowie tego wieku – tłumaczył w rozmowie ze stacją TVN.

 Dr Paweł Figurski podkreśla również, jak duże znaczenie dla polskiej kultury ma znajdujący się obecnie w Berlinie rękopis.

- To jeden z pierwszych przekazów tekstowych tego hymnu, który z czasem stał się pieśnią ojczyźnianą. Funkcjonuje ona do dziś w kulturze polskiej – ocenia.

- Znaczenie ma również fakt, że rękopis pochodzi z Biblioteki Seminaryjnej w Płocku, która w wyniku grabieży, straciła niemal wszystkie rękopisy. Po wojnie wróciła tylko nieznaczna ich część – dodaje.

Kto chce odzyskać dzieło?

Historyk ma nadzieję, że odnaleziony zapis „Gaude, mater Polonia” uda się odzyskać. Podkreśla również, że jest on w złym stanie i potrzebna będzie jego konserwacja. Jednak jak twierdzi rzecznik Państwowej Biblioteki w Berlinie, nikt jeszcze nie zwrócił się o przekazanie manuskryptu.

- Według naszych informacji nie ma oficjalnych wniosków o zwrot (dokumentów) ze strony państwa polskiego. Niemniej jednak kolekcja jest częścią nadrzędnych negocjacji w sprawie zwrotu dóbr kultury między Polską a Niemcami – informuje przedstawicielka.

Zwróciliśmy się w tej sprawie z zapytaniem do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jak tylko otrzymamy odpowiedź, niezwłocznie ją opublikujemy.

źr. Deutsche Welle/ TVN

Polska

Zamach w Krakowie. Nowe informacje nt. jednej z rannych

opublikowano:
Kraków
Echa zamachu w Krakowie
Kolejna osoba poszkodowana w zamachu opuściła szpital - poinformowało w środę wieczorem biuro wojewody małopolskiego. To druga osoba, która tego dnia wyszła ze szpitala. Tym samym w pięciu krakowskich lecznicach pozostaje sześcioro rannych.
Polityka

Tusk leci do Berlina! Będzie opowiadał o zamachu na TK?

opublikowano:
AWIK_Tusk_23022024_39.webp
Donald Tusk (Fot. Fratria/Andrzej Wiktor)
Premier Donald Tusk weźmie w czwartek udział w spotkaniu koalicji chętnych w Berlinie. Przywódcy będą rozmawiać o wsparciu Ukrainy i negocjacjach pokojowych. Spodziewana jest wizyta wysłanników prezydenta USA Donalda Trumpa w stolicy Niemiec. Ciekawe jednak, czy Tusk w ramach wizyty będzie rozmawiał tylko i wyłącznie o tematach związanych z Ukrainą, czy też w kuluarach nie będzie starał się okłamywać zagranicznych polityków, że rzekomo obecna władza w Polsce wcale nie przeprowadziła zamachu na Trybunał Konstytucyjny.
Polska

Alarm w Sejmie. Rząd Tuska uderza w polskie porty? Gróbarczyk: „Kaganiec podatkowy i prezent dla Hamburga”

opublikowano:
IMGL5870
Gdynia (fot. AC)
W polskim parlamencie rozgorzała ostra batalia o przyszłość morskich bram Rzeczypospolitej. Rządowy projekt zmian podatkowych dla zarządów portów wywołał falę oburzenia na prawicy. Poseł Prawa i Sprawiedliwości oraz były minister gospodarki morskiej Marek Gróbarczyk bije na alarm: forsowane przepisy mogą na dekady zdusić wielkie inwestycje i oddać prymat portowi w Hamburgu.
Polska

Mieszkania prawem, a nie towarem spekulacyjnym. PiS szykuje wielką ofensywę programową

opublikowano:
Informacja o konwencie PiS na tle budynku
(fot. BP PiS/Pixabay)
Gwałtownie rosnące koszty życia, zablokowany rynek kredytów i brak stabilności dla młodych polskich rodzin - to codzienność, z którą obóz rządzący zupełnie sobie nie radzi. Odpowiedzią największej partii opozycyjnej ma być całościowy, prorodzinny plan odbudowy polskiego mieszkalnictwa. Już w najbliższą sobotę, 21 listopada 2026 roku, Prawo i Sprawiedliwość zaprezentuje strategię, która ma przywrócić Polakom realną szansę na własne cztery kąty.
Polska

Groziła wysadzeniem szkoły. 16-latka w rękach policji

opublikowano:
Radiowóz policyjny
(fot. ilustracyjna/ pexels)
16-letnia mieszkanka powiatu pruszkowskiego odpowie za groźby wysadzenia szkoły ponadpodstawowej w Piasecznie. Funkcjonariusze policji oraz Centralnego Biura Zwalczania Cyberprzestępczości ustalili tożsamość nastolatki i zatrzymali ją w miejscu zamieszkania.
Polska

Planowali atak z „dużą liczbą ofiar”. Udaremniono tajną operację Rosji przy polskiej granicy

opublikowano:
Mężczyzna z karabinem
(fot. ilustracyjna/ pexels)
Polskie służby wywiadowcze oraz agencje partnerskie wykryły i powstrzymały przygotowywaną przez rosyjski wywiad wojskowy GRU niebezpieczną prowokację na granicy Polski z obwodem królewieckim. Z ustaleń śledczych i relacji mediów wynika, że planowany atak miał doprowadzić do dużej liczby ofiar i stworzyć pretekst do wstrzymania międzynarodowej pomocy dla walczącej Ukrainy. Przebieg przygotowywanej mistyfikacji wykazywał uderzające podobieństwo do historycznej prowokacji gliwickiej z 1939 roku.