Te dane zaskakują. Bieda w Polsce ma dziś inne oblicze niż dekadę temu

W 2014 r. GUS notował w Polsce dwucyfrowe wskaźniki ubóstwa skrajnego i relatywnego, a ustawowa bieda obejmowała ponad co ósmego mieszkańca.

Dziesięć lat później formalnie biednych jest mniej, ale rośnie grupa osób, które - choć nie łapią się na pomoc społeczną - coraz wyraźniej odstają od średniego poziomu życia, zwłaszcza na wsi oraz w rodzinach z dziećmi i z osobami z niepełnosprawnością.

Raport GUS przyznaje wprost - sytuację najuboższych w ogromnym stopniu - poprawił program 500+ i 800+:

- W zarysowanej dynamice zmian zasięgów zagrożenia ubóstwem skrajnym wyraźną cezurę stanowił rok 2016, co wiązało się z wprowadzeniem Programu Rodzina 500 Plus. W tym roku nastąpił wyraźny spadek zasięgu zagrożenia ubóstwem skrajnym, głównie wśród dzieci (wśród osób w wieku 0–17 lat stopa zagrożenia ubóstwem skrajnym spadła z 9% w 2015 r. do 5–6% w kolejnych latach) i wśród rodzin wielodzietnych (np. wśród gospodarstw domowych małżeństw z co najmniej 4 dzieci na utrzymaniu zasięg zagrożenia ubóstwem skrajnym zmalał z 18,1% w 2015 r. do 14,0% w 2016 r.).

Dziś sytuacja się wyraźnie poprawiła, choć ostatni rok pokazuje kilka niepokojących trendów.

Jak GUS mierzy ubóstwo?

GUS opiera analizę ubóstwa na Badaniu Budżetów Gospodarstw Domowych oraz EU-SILC, stosując trzy kluczowe progi: ubóstwo skrajne (poniżej minimum egzystencji), relatywne (poniżej połowy przeciętnych wydatków) i ustawowe (związane z prawem do świadczeń z pomocy społecznej).

W najnowszym raporcie utrzymano tę samą logikę, aktualizując jedynie nazewnictwo do standardów Eurostatu, dzięki czemu łatwiej porównywać Polskę z innymi krajami UE.​​

To ważne rozróżnienie, bo każda z tych miar opowiada inną historię: skrajna bieda mówi o przetrwaniu, relatywna o wykluczeniu z „normalnego” poziomu życia, a ustawowa – o tym, kto faktycznie kwalifikuje się do wsparcia państwa.​​

Trendy 2014–2024: dekada przełomów

Na początku analizowanej dekady (ok. 2014 r.) skrajne ubóstwo dotyczyło około 6–7 proc. osób w gospodarstwach domowych, a ubóstwo relatywne sięgało 16–17 proc., przy wysokim – ok. 12–13 proc. – zasięgu ubóstwa ustawowego. Po 2016 r., m.in. po wprowadzeniu programu 500 plus, skrajna bieda spadła w okolice 4–5 proc., a relatywne ubóstwo obniżyło się do 13–14 proc., utrzymując się później przez kilka lat na poziomie około 12 proc.​​

Pandemia, wysoka inflacja i wojna w Ukrainie nie wywołały w statystykach natychmiastowego szoku. W 2023 r. GUS odnotował skok skrajnego ubóstwa do 6,6 proc., przy ok. 12,2 proc. relatywnie ubogich i 4,1 proc. biedy ustawowej. Zmianę pokazuje z kolei rok 2024. Pierwszy rok rządów Donalda Tuska pokazuje delikatny spadek skrajnej biedy (do 5,2 proc.) i wzrost relatywnej - do 13,3 proc. Jednocześnie ubóstwo ustawowe zmniejszyło się do 2,6 proc., co sugeruje, że część osób wypada z systemu świadczeń, mimo że nadal żyje w bardzo trudnych warunkach.

Kto jest najbardziej zagrożony biedą?

Największe ryzyko ubóstwa dotyczy gospodarstw domowych rolników, rencistów, osób utrzymujących się z niezarobkowych źródeł oraz rodzin wielodzietnych.

W 2024 r. skrajne ubóstwo w gospodarstwach rolników sięgało ponad 11 proc., a ryzyko ubóstwa relatywnego przekraczało 32 proc., podczas gdy wśród pracowników najemnych skrajna bieda dotyczyła niespełna 5 proc., a ubóstwo relatywne około 12 proc.​

Silnym czynnikiem ryzyka pozostaje też poziom wykształcenia i niepełnosprawność – w gospodarstwach, gdzie osoba odniesienia ma co najwyżej wykształcenie gimnazjalne, relatywne ubóstwo sięga około 26 proc., a tam, gdzie w rodzinie jest osoba z orzeczoną niepełnosprawnością, wskaźniki biedy są wyraźnie wyższe niż w gospodarstwach bez takich osób.

Wieś, małe miasta i regiony

Mapa ubóstwa ekonomicznego w Polsce wciąż ma wyraźny wiejsko-miejski podział. W 2024 r. skrajna bieda na wsi wynosiła ok. 8,8 proc., wobec 2,7 proc. w miastach. Szczególnie trudna sytuacja dotyczyła obszarów wiejskich, gdzie wskaźniki ubóstwa skrajnego i relatywnego były zdecydowanie wyższe niż w aglomeracjach i największych ośrodkach.​​

Regionalnie najbardziej narażony pozostaje makroregion centralny oraz południowy i wschodni, gdzie w 2024 r. zasięgi skrajnego, relatywnego i ustawowego ubóstwa przekraczały średnią krajową; najmniej dotknięty biedą był tradycyjnie makroregion południowo-zachodni.

Polska na tle Unii Europejskiej

W danych EU-SILC za 2024 r. Polska należy do grupy krajów o niższych wskaźnikach zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym – łącznie około 16 proc. osób, wobec 21 proc. średnio w UE. Wskaźniki składowe – ubóstwo dochodowe, pogłębiona deprywacja materialna i społeczna oraz bardzo niska intensywność pracy – również są w Polsce niższe niż unijna średnia.​​

Trzeba jednak pamiętać, że próg relatywnego ubóstwa liczony jest jako część krajowej mediany dochodu, więc niższy wskaźnik nie oznacza automatycznie, że polska bieda jest łagodniejsza niż w bogatszych państwach – często po prostu odnosi się do znacznie niższego poziomu dochodów.

Co mówią dane o „nowej biedzie”?

Analiza GUS pokazuje, że w latach 2014–2019 Polska realnie zmniejszała skalę skrajnej biedy, a transfery społeczne istotnie ograniczały liczbę osób poniżej progu ubóstwa. Po pandemii i szoku inflacyjnym rośnie jednak strefa relatywnego ubóstwa: coraz więcej osób nie głoduje, ale rezygnuje z dóbr i usług, które dla większości społeczeństwa są standardem – od jakościowego jedzenia po dostęp do kultury i wypoczynku.​​

Długookresowe wskaźniki z EU-SILC pokazują jednocześnie spadek trwałego ubóstwa dochodowego i pogłębionej deprywacji materialnej, co oznacza, że część najtrudniejszych przypadków udało się wyprowadzić ponad absolutne minimum egzystencji. W debacie publicznej coraz ważniejsza staje się więc nie tylko liczba „najbiedniejszych”, ale także pytanie, ile osób żyje w stałym stresie ekonomicznym, „wiążąc koniec z końcem” jedynie dzięki zadłużeniu, oszczędnościom czy wsparciu rodziny.

źr. wPolsce24 za GUS​