Świadome decyzje zaczynają się w dzieciństwie. Jak uczyć najmłodszych mądrego gospodarowania pieniędzmi?

Świadome zarządzanie pieniędzmi to jedna z najważniejszych umiejętności współczesnego człowieka. Dlatego coraz większą rolę w edukacji szkolnej i rodzinnej odgrywa nauka finansów. Stowarzyszenie Krzewienia Edukacji Finansowej od lat pokazuje, że edukacja ekonomiczna może być mądra, ciekawa i inspirująca – nawet dla przedszkolaków.

Świadomość finansowa stała się kluczowym elementem funkcjonowania w nowoczesnej gospodarce, która może znacząco wpływać na jakość życia i bezpieczeństwo ekonomiczne obywateli. Poziom edukacji finansowej w Polsce wymaga nieustannie znaczącej poprawy zarówno wśród dorosłych, jak i młodych obywateli.

O tym, jak ważna jest edukacja finansowa na każdym etapie życia, może świadczyć fakt opracowania oraz przyjęcia w 2024 roku przez Radę Ministrów Krajowej Strategii Edukacji Finansowej dla Polski. Polska tym samym dołączyła do ponad 60 krajów, które realizują krajowe strategie na rzecz edukacji finansowej. Celem Strategii jest zapewnienie mieszkańcom Polski kompetencji finansowych niezbędnych do poprawy własnej odporności finansowej oraz zdolności ochrony przed problemami finansowymi, zwiększenie dobrostanu finansowego poprzez lepszą kontrolę własnych finansów, osiąganie krótko- i długoterminowych celów finansowych.

Pierwszy plan wdrażania Strategii (w latach 2024–2026) wskazuje dzieci, młodzież, ich rodziców/opiekunów i nauczycieli jako grupy docelowe, które wymagają priorytetowego wsparcia w zakresie podniesienia kompetencji finansowych. To właśnie posiadane kompetencje finansowe mają pomóc nam wzmocnić odporność finansową i w konsekwencji osiągnąć dobrostan finansowy.

Edukacja finansowa – proces trwający całe życie

Edukacja to proces trwający całe życie i wspierający wieloaspektowy rozwój człowieka, który rozpoczyna się już na etapie wczesnego dzieciństwa, a jego najważniejszym miejscem jest rodzina. Podobnie jest z edukacją finansową. Jej wszechstronność obejmuje nie tylko przekazywanie wiedzy, ale także rozwijanie umiejętności oraz kształtowanie postaw i zachowań, które w przyszłości mają pomóc w podejmowaniu bezpiecznych i racjonalnych decyzji finansowych.

Edukacja finansowa w swej najprostszej i najwcześniejszej postaci to edukacja nieformalna. To naturalny, niezaplanowany i często nieświadomy proces uczenia się poprzez codzienne doświadczenia i interakcje z otoczeniem, rodziną, najbliższymi. Tej doświadczamy od urodzenia i ta ma największy wpływ na kształtowanie się prawidłowych postaw i nawyków finansowych.

Rozmowy o pieniądzach kształtują dobre nawyki

Ogromne znaczenie w edukacji finansowej ma tzw. coaching finansowy („rozmowy o pieniądzach”) – zainteresowanie dzieci sferą finansów, włączanie ich do rozmów o pieniądzach, kształtowanie nawyków oszczędzania poprzez dawanie nawet najmniejszych kwot kieszonkowego od najmłodszych lat przy konkretnie ustalonych zasadach, odróżnianie potrzeb od zachcianek, robienie list zakupów czy wspólne prowadzenie budżetu domowego.

Znaczenie ekonomii w wychowaniu dziecka jest bardzo ważne, ponieważ kształtuje postawy prospołeczne, odpowiedzialność i empatię. Wprowadzanie dzieci w świat finansów i ekonomii to inwestycja w przyszłość. Naukę podstawowych pojęć ekonomicznych można, a nawet powinniśmy zacząć już w wieku przedszkolnym. Ważne jest dostosowanie języka i formy przekazu do etapu rozwoju dziecka, stopniowo wprowadzając bardziej złożone zagadnienia.

Materiały edukacyjne dla najmłodszych

Stowarzyszenie Krzewienia Edukacji Finansowej od lat prowadzi działalność wydawniczą skupioną wokół zagadnień z zakresu finansów i ekonomii, przeznaczoną dla różnych grup wiekowych – również dla najmłodszych.

Wśród oferty wydawniczej znajdują się między innymi opracowane autorskie materiały edukacyjne w postaci dwóch zeszytów ćwiczeń „Finansowe Łamigłówki Sówki Mądrej Główki” dla dzieci w wieku 5–7 lat. W publikacjach tytułowa Sówka Mądra Główka jest przewodnikiem po świecie finansów, opowiadając między innymi, skąd się biorą pieniądze, zapraszając najmłodszych do wspólnej podróży po Finansowym Lesie, rozwiązywania zagadek i łamigłówek finansowych.

Projekty, które uczą odpowiedzialności

Propozycją Stowarzyszenia dla nieco starszych odbiorców był prowadzony w latach 2011–2017 w wybranych szkołach podstawowych projekt „Moje pierwsze pieniądze” dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Zajęcia prowadzone były przez nauczycieli-trenerów w formie 15-godzinnych warsztatów na podstawie zeszytu ćwiczeń dla ucznia, kart ćwiczeń, płyty DVD z animacjami i przewodnika metodycznego dla nauczyciela.

Program obejmował m.in. zagadnienia takie jak: geneza pieniądza, rozumienie współczesnych form pieniądza i jego znaczenia w życiu codziennym, kształtowanie pozytywnego nawyku oszczędzania, zrozumienie różnicy pomiędzy potrzebą a zachcianką, świadome gospodarowanie środkami, krytyczne podejście do reklam i ideę sprawiedliwego handlu. Mimo iż materiał dotyczył tematów z pozoru trudnych, dzieci chętnie uczestniczyły w warsztatach, które w sposób aktywny i kreatywny pozwalały im poznawać świat finansów.

„Myślę, decyduję, działam” – kompleksowy program dla szkół

Z uwagi na niski poziom świadomości finansowej wśród dzieci oraz brak oferty w zakresie edukacji formalnej na tym etapie kształcenia w podstawie programowej, Stowarzyszenie w 2016 roku opracowało trzyletni program edukacji finansowej dla dzieci klas I–III szkół podstawowych „Myślę, decyduję, działam – finanse dla najmłodszych”.

Materiał opiera się na koncepcji „pakietu projektów edukacyjnych” w ośmiu obszarach tematycznych: pieniądz, zarabianie pieniędzy, gospodarstwo domowe, przedsiębiorstwo, sklep, instytucje finansowe, oszczędzanie i inwestowanie, solidarność i wzajemna pomoc. Uczniowie poznają podstawowe pojęcia z zakresu ekonomii, uczą się rozumienia mechanizmów finansowych, a także rozwijają umiejętności wartościowania i myślenia krytycznego wobec codziennych zjawisk gospodarczych.

Wiedząc, jak ważną rolę w procesie edukacji finansowej odgrywa szkoła, Stowarzyszenie od 2017 roku realizuje współfinansowany przez Narodowy Bank Polski projekt „Myślę, decyduję, działam – finanse dla najmłodszych”. Projekt obejmuje zajęcia w klasach I–III szkół podstawowych i bazuje na przygotowanych materiałach dydaktycznych: pakiecie dla ucznia oraz poradniku dla nauczyciela.

Obecnie trwa trzecia edycja projektu, w której udział bierze 34 nauczycieli oraz 611 uczniów. Nauczyciele przed rozpoczęciem zajęć w styczniu 2025 roku odbyli trzydniowe warsztaty metodyczne prowadzone przez ekspertki edukacji wczesnoszkolnej i finansowej. W ramach trzyletniej edycji projektu zrealizowanych zostanie 90 godzin zajęć pozalekcyjnych, a dla uczniów przewidziane są również konkursy z zakresu finansów. Uczestnicy otrzymują nieodpłatnie materiały edukacyjne, a nauczyciele wynagrodzenie za prowadzenie zajęć.

Opracowała: Magdalena Nastrabasz
Stowarzyszenie Krzewienia Edukacji Finansowej