Bałtyk na lekach przeciwbólowych. Tony farmaceutyków zatruwają Bałtyk
Morze Bałtyckie, otoczone przez dziewięć państw Europy Północno-Wschodniej, należy do najbardziej obciążonych antropogenicznie akwenów na świecie. Z racji swojego półzamkniętego charakteru woda wymienia się w nim niezwykle wolno (pełny cykl może trwać nawet kilkadziesiąt lat). Przez dekady Bałtyk musiał radzić sobie z zatopioną po II wojnie światowej amunicją chemiczną, spływami nawozów sztucznych z pól uprawnych czy mikroplastikiem. Dziś do tej listy dochodzi niewidoczne, lecz toksyczne zagrożenie: koktajl substancji leczniczych.
Czytaj także
1800 ton leków rocznie
Według raportów przygotowanych przez UNESCO oraz Komisję Ochrony Środowiska Morskiego Bałtyku (HELCOM), same oczyszczalnie ścieków co roku wprowadzają do basenu morza około 1 800 ton substancji farmaceutycznych.
Leki trafiają do wody wieloma drogami:
- Gospodarstwa domowe i szpitale: ludzki organizm rzadko metabolizuje lek w stu procentach – część substancji czynnej jest wydalana z moczem lub kałem.
- Nieprawidłowa utylizacja: przeterminowane lub niewykorzystane leki wciąż bywają wylewane do zlewów lub wyrzucane do kosza na śmieci.
- Zakłady produkcyjne i rolnictwo: spływy z terenów przemysłowych oraz odchody zwierząt hodowlanych i domowych.
Większość konwencjonalnych oczyszczalni ścieków w regionie nie posiada tzw. czwartego etapu oczyszczania (zaawansowanych procesów utleniania czy filtracji membranowej), który byłby w stanie wyłapać mikrozanieczyszczenia chemiczne. W efekcie związki te bez przeszkód wnikają w morze. Co gorsza, wiele substancji wykazuje potężną trwałość biologiczną. Przykładem jest karbamazepina – popularny lek stosowany m.in. w terapii padaczki i choroby afektywnej dwubiegunowej. Jej czas półtrwania w wodzie wynosi blisko 3,5 roku, co oznacza, że rozkłada się niezwykle wolno i stale ulega bioakumulacji.
Cierpią omułki i ryby
Choć profesor farmakoepidemiologii Björn Wettermark z Uniwersytetu w Uppsali uspokaja, że kąpiel w Bałtyku nie stanowi bezpośredniego zagrożenia toksycznego dla ludzi, skutki dla morskiej fauny i flory są alarmujące:
- Zaburzenia hormonalne: syntetyczne estrogeny (np. ze środków antykoncepcyjnych) prowadzą do feminizacji ryb i płazów, co uderza w zdolności rozrodcze całych populacji.
- Spadek kondycji biofiltrów: bałtycki omułek (Mytilus edulis), kluczowy małż filtrujący i oczyszczający wodę, w kontakcie z powszechnymi lekami przeciwbólowymi (m.in. diklofenakiem czy ibuprofenem) traci energię niezbędną do wzrostu i metabolizmu. Osłabienie populacji omułka pogłębia z kolei problem sinic i braku tlenu w wodzie.
„Zielona recepta”, czyli zmiana u źródła
Projekt prowadzony przez naukowców ze Szwecji, Finlandii, Litwy i Łotwy stawia tezę: Bałtyku nie uratujemy, modernizując wyłącznie same filtry na brzegu. Kluczowe jest podejście cykliczne.
Nie chodzi tylko o oczyszczanie ścieków. Musimy prześledzić cały cykl życia leku” - wskazuje dr Marmar Nekoro z Uniwersytetu w Uppsali.
Badacze postulują tzw. racjonalną i odpowiedzialną środowiskowo ordynację farmaceutyków. Nie oznacza to odbierania pacjentom niezbędnego leczenia, lecz wdrożenie nowych kryteriów przy wyborze terapii:
- Wybór preparatów o niższym śladzie ekologicznym: tam, gdzie dostępnych jest kilka równorzędnych terapeutycznie substancji, lekarz powinien móc wybrać tę, która ulega szybszej biodegradacji.
- Koniec z nadreprezentacją recept: duża część leków jest przepisywana na wyrost lub w zbyt dużych opakowaniach, co skutkuje ich zaleganiem w domowych apteczkach.
- Edukacja medyków: szwedzkie analizy pokazują, że lekarze chcieliby ordynować leki w sposób zrównoważony, lecz brakuje im bazy wiedzy na temat ekotoksyczności poszczególnych molekuł.
Apteka to nie śmietnik, ale problem leży głębiej
Drugim filarem walki o czystszy Bałtyk pozostaje zbiórka odpadów medycznych. Choć w krajach nadbałtyckich (m.in. na Litwie czy w Polsce) rośnie odsetek osób oddających przeterminowane lekarstwa do specjalnych pojemników w aptekach, naukowcy zwracają uwagę na drugą stronę medalu: samą skalę marnotrawstwa.
Każde zwrócone, niewykorzystane opakowanie to dowód na błędy systemowe – od nieoptymalnego dawkowania, przez niestosowanie się pacjentów do zaleceń, po generowanie zbędnych opakowań przez przemysł. Zminimalizowanie tej nadpodaży to najprostszy i najtańszy sposób, by toksyczne związki w ogóle nie znalazły się w obiegu wodnym.
Naukowcy podkreślają, że tylko skoordynowana polityka zdrowotna i środowiskowa wszystkich dziewięciu państw leżących nad Bałtykiem może przynieść mierzalne rezultaty. W przeciwnym razie unikalny ekosystem tego morza stanie się trwałym osadnikiem nowoczesnej farmakologii.
źr. wPolsce24 za Euronews
Czytaj także
